गांधीजी आणि आतला आवाज

गांधीजींचा सत्य-अहिसेवरील लोकोत्तर विश्वास होता अशी एक आठवण रवींद्र केळेकर ह्यांनी त्यांच्या ‘ज्ञाननिधीच्या सानिध्यात’ ह्या पुस्तकात दिली आहे. काकसाहेब गांधीजींच्या आश्रमात शिक्षक होते. महात्मा गांधीजींबरोबरच्या सहवासातल्या अनेक आठवणींना काकासाहेब कालेलकरांनी रवींद्र केळेकरांशी गप्पा मारताना उजाळा दिला. त्या आठवणींवर एक छोटेखानी पुस्तक रवींद्र केळेकरानी लिहले. ते पुस्तक १९७० साली प्रसिध्द झाले. त्या पुस्तकात ‘गांधीजी आणि आतला आवाज’ ह्यावर काकासाहेबांनी कथन केलेली मजेशीर आठवण आहे.  गांधीजींच्या अनेक आठवणीचे लेखन केळेकरांनी केले आहे. मात्र, आतल्या आवाजासंबंधीची ही एक आठवण अतिशय मार्मिक आहे.
काकासाहेबांच्या हातात इव्हलीन अंडरहीलने लिहलेले Mysticism हे पुस्तक पाहताच केळेकरांनी त्यांना प्रश्न विचारला, ‘सध्या हे पुस्तक वाचताय्…?’
त्यावर काकासाहेब म्हणाले, पुस्तक जुनेच आहे. पण सर्वमान्य आहे.
केळेकरांनी विचारले, गांधीजींच्या जीवनात Mysticism  होता असे आपण म्हणाला होता ना?
काकाकसाहेबांनी केळेकरांना मार्मिक उत्तर दिले. त्यांनी सांगितले, गांधीजींचा सत्य-अहिंसेवर लोकोत्तर विश्वास होता. जग मला खोटे म्हणो, पण मी अमुक गोष्ट करणार म्हणजे करणारच असा गांधीजींचा ठाम निर्धार होता. जगाच्या अनुभवाविरूध्द जाऊन तिच्याहून आपली श्रध्दा मोठी आहे असे मानणे ह्यालाच Mysticism म्हटले पाहिजे.
‘पण ही वृत्ती माणसाला अराजकवादी बनवणार नाही का? माणसाचे आचरण व निर्णय ह्यांना बांधणारी, मर्यादित ठेवणारी जी काही तत्त्वे आहेत ती सोडून आपल्या अंतरात्म्याच्या आवाजालाच सर्वोपरी मानणे म्हणजे एक प्रकारे त्याला विद्रोही बनवण्यासारखे नाही का?’ केळेकर
‘त्याला विद्रोही बनवण्यासारखे आहेच…पण त्याचबरोबर त्याच्यात एक अद्भूत शक्तीचा संचारही करण्यासारखे आहे,’ असे सांगून काकासाहेब म्हणाले, ‘गांधीजींच्या मनात वयाने व अनुभावाने थोर असलेल्या लोकांबद्दल आदरबुध्दी होती. शास्त्रवचन आणि संतवचनाविषयी एक प्रकारची प्रामाण्यबुध्दीही गांधीजींत भरपूर होती. पण त्यांचा अंतिम आधार आत्मनिष्ठेवरच होता. अंतरात्म्याचा आवाज ऐकल्यावर लगेच ते आपली संपूर्ण निष्ठा त्याला अर्पण करून मोकळे होत. त्यानंतर त्यांच्या निर्णयात बदल घडवून आणणे कोणाच्याही हातात राहात नसे.’
‘ मात्र, अंतरात्म्याच्या आवाजाच्या गांधीजींनी काही कसोट्या निश्चित केल्या होत्या,’ असे सांगून काकासाहेब म्हणाले, अंतरात्म्याचा आवाज पुढे करून मनुष्य स्वच्छंदतेच्या आहारी जाऊन त्याला कर्तव्यभावनेचा विसर पडू शकतो. म्हणूनच आतला आवाज ऐकताना चित्तशुध्दी आवश्यक असते असे गांधीजींना वाटत असे. शुध्द चित्तवृत्ती नसेल तर अंतरात्म्याचा आवाज त्याला ऐकू येणार नाही असे त्यांचे स्पष्ट मत होते. अंतरात्म्याचा आवाज ऐकल्यावर ती व्यक्ती इतरांना त्यांच्या कर्तव्याची जाणून करून देत नाही तर तो स्वतःला स्वतःच्या कर्तव्याची जाणीव करून देतो. स्वार्थ, अहंकार, व्देष किंवा मत्सर इत्यादींच्या आहारी मनुष्य जेव्हा जातो तेव्हाच त्याला आतला आवाज ऐकू येत असतो. आतला आवाज माणसाला कर्तव्यबध्द करत असतो. मात्र, आतला आवाज त्याला कोणताही विशेषाधिकार मात्र देत नाही.
गांधीजींना आतला आवाज ऐकू येत होता असे कालेलकरांनी लिहले आहे. काकासहेब कालेलकर म्हणाले, असा एक प्रसंग आहे की त्या प्रसंगात गांधीजींना आतला आवाज ऐकू आला होता. तो प्रसंग म्हणजे. तुरूंगात उपास करण्याची गांधींजींच्या मनाची तयारी होत नव्हती. त्यावेळी अचानकपणे आपल्या आतल्या आवाजाशी गांधींजींचा संवाद सुरू झाला. आतला आवाज त्यांना सांगत होता, ‘उपास कर.’
गांधीजींनी स्वतःला विचारले, ‘किती दिवसांचा?’
‘२१ दिवसांचा,’ त्यांना उत्तर मिळाले.
‘केव्हापासून? ‘
‘लगेच.’
गांधीजी पुरते सत्यवादी होते. त्यांची बुध्दी इतकी प्रखऱ होता की ते भ्रामक आतल्या आवाजाच्या आहारी जाणे शक्य नव्हते. विनोबांनी त्यावर मजेशीर प्रतिक्रिया व्यक्त केली. विनोबा त्यांना म्हणाले, ईश्वर जर श्राव्य असेल तर मग त्याचे दर्शन होणेदेखील अशक्य नसावे!
काकासाहेबांनी केळेकरंशी बोलताना हळुच एक पुस्ती जोडली. ते म्हणाले, आतल्या आवाजाची प्रचिती गांधीजींना एकदाच आली. आतल्या आवाजासंबंधी गांधीजींने केलेले विधान हे लोकोत्तर अशा सत्यनिष्ठ पुरूषाचे आहे. म्हणून त्याबद्दल शंका घेण्याचे कारण नाही. आतला आवाज हे अध्यात्मशास्त्राच्या इतिहासातले हे एक कोडे आहे. म्हणूनच आतल्या आवाजाबद्दल बोलताना आपण आतल्या आवाजाच्या बाजूनेही बोलू नये आणि विरूध्दही बोलू नये, असे सांगून काकासाहेबांनी हा विषय संपवला.
काकासाहेब कालेलकर गांधीजींच्या आश्रमात आश्रमवासियांसाठी अनेक विषयांवर वर्ग घेत. दोघांनाही एकमेकांबद्दल नितांत आदर होता. म्हणून गांधीच्या स्वभावाच्या अनेक पैलूंवर बोलण्याचा आणि लिहण्याचा काकासाहेबांना अधिकार होता. तो सर्वमान्यही होता. काकासाहेब कालेलकर हे सुरूवातीला रवींद्रनाथ टागोरांच्या शांतिनिकेतनमध्ये होते. गांधींजींच्या विनंतीवरून ते शांतिनकेतन सोडून गांधीजींच्या काकासाहेब शांतिनिकेतनमध्ये असताना गांधींजींची त्यांची ओळख झाली. काकसाहेबांशी बोलल्यानंतर गांधीजींना वाटू लागले ही व्यक्ती आपल्या आश्रमात हवी. गांधीजींनी थेट रवींद्रनाथांकडे काकासाहेबांना ‘मागणी’ घातली! अर्थात मागणी घालण्यापूर्वी गांधीजींनी काकासाहेबांचे मन जाणून घेतले होते. रवींद्रनाथांनीही काकासाहेबांचे मन जाणून घेऊन त्यांना गांधी आश्रमात जाण्यास सहर्ष संमती दर्शवली.

रमेश झवर

Benefits of Filipino brides – what a person should be aware when selecting a Filipino

Benefits of Filipino brides – what a person should be aware when selecting a Filipino

Have you started to the true point where a need to give some thought to the long run became crucial? We’re happy for your needs, we certainly are! Exactly what for those who have a small issue – you can’t find a woman in your area, that it is possible to think about as your spouse? Well, we’re not totally all fortunate in love and quite often we must turn to small assistance from apart. In today’s article, we have been considering what is going to be if you were to think about Filipino ladies.

just exactly What beneficial edges Filipino ladies have, which is why they truly are tried?

Therefore, the reason our company is dealing with Filipino girls? Well, they’ve a quantity of beneficial characteristics of look and character, of which a white or man that is black have experienced no concept:

  1. The Philippines isn’t among the nations of ‘third world’ (you’re far through the truth it is), as their society progressive enough to include the English language in many mandatory educational school programs if you have been thinking. That is, Filipino relationship isn’t going to make us feel she will speak as fluently as most part of other women on Filipino dating sites like you have one of unapproachable Filipino brides.
  2. Conventional upbringing. perhaps Not for everybody and never constantly but generally speaking it is a fact. It really is much simpler to generally meet hot Filipino girls who’ve been raising with standard outlooks at family members and life values rather than satisfy some freak – into the Philippines, being different means having a too much life,|life that is too hard much harder than in the united states, Canada, Australia or other higher level nations threshold level. Continue reading “Benefits of Filipino brides – what a person should be aware when selecting a Filipino”

Asian relationship: recommendations for novices so you can get as a relationship

Asian relationship: recommendations for novices so you can get as a relationship

There’s nothing brand new that dating Asian ladies is awesome. An incredible number of dudes through the world that is western constantly in search of Asian brides both in real world and on line. If you’re among those happy beggars, that have discovered brand new crush among hot Asian girls, these pointers are suitable for you. In this article, we’ve gathered the most crucial methods for making beautiful Asian women to your dating effective and just unforgettable. 

Asian mail purchase brides: top prompts for online dating

Asian mail purchase bride services keep on being among the best places to get the one designed for you. In the event you’ve currently stuck to a specific Asian dating website, you may be wondering how exactly to grab the interest of the selected girl on a web page. These easy prompts will enable you to create your discussion get smooth and simple:

  • Use the effort. Most Asian girls anticipate males to simply simply just take initiate any discussion and perform some most significant actions in dating. Consequently, don’t hesitate to publish to any regarding the beauties you will find on line. These are generally simply to locate your communications. 
  • Be rid of any fables about Asian tradition. Of these purposes, you will need to find out about the traditions associated with country, where your brand-new gf life. That way, you aren’t very likely to ask her ridiculous concerns or take advantage common errors of several guys that are western. 
  • Don’t get too sluggish. In the event you came across each other on the internet and like each other really, it is time for you to get real time. What this means is in the event that you know already one another well and now have some chemistry between you two, you ought to ask your crush to your real date. Continue reading “Asian relationship: recommendations for novices so you can get as a relationship”

Mail purchase brides will be your key to locate genuine love!

Mail purchase brides will be your key to locate genuine love!

Brides are essential for the satisfied and life that is happy

Brides are essential to identify their strengths that are own weaknesses.

Brides show limitations and mention possibilities and possibilities.

Brides really are a balance that is good our daily frustration and anxiety.

Brides comfort us and get us in emotionally hard circumstances.

Brides praise and verify us and present us self- confidence.

Brides promote our power to empathize with other people, our capacity to criticize and compromise.

Brides help us in every day life, e.g. whenever going or because the”right is known by them” people.

Brides protect us from psychological infection and expand our everyday lives.

You may be cordially invited to talk inside our forum regarding the experiences on mail purchase brides and also to make inquiries.

Without Brides, we feel lonely, regardless of if we now have a spouse or relationship. Exactly why is that?

This is certainly not likely to be because of too little social associates, ie contacts along with other individuals, at the very least as soon as we are now actually in a relationship consequently they are at school or expert life. Continue reading “Mail purchase brides will be your key to locate genuine love!”

फाटलेल्या युतीचे शिवणकाम!

आव्हान आणि प्रतिआव्हान देणारे देवेंद्नेर फडणवीस आणि शरद पवार

निष्ठा आणि आणाभाका ह्या संकल्पना सध्याच्या राजकारणातून बाद झाल्या आहेत. त्या संकल्पना केवळ महाराष्ट्रातच बाद झाल्या असे नाही तर त्य संबध देशात बाद झाल्या आहेत. सेनाभाजपा युतीचा इतिहास ह्याची साक्ष देणारा आहे. लोकसभा निवडणुकीची वेळी सेना-भाजपा ह्या दोन पक्षांची युती होती. त्यापूर्वीही होती. आताही आहे. पुढेही राहणार आहे. राज्यातल्या २८८ जागांपैकी निम्म्या निम्म्या जागा प्रत्येकाला म्हणजेच १४४ जागा! कोणाला किती जागा हा मुद्दा मह्त्त्वाचा नाहीच मुळी. कारण ज्यांना तिकीट मिळाले ते सगळेच कुठे निवडून येणार आहेत? निवडणुकीनंतर मंत्रीपदाचे वाटप कसे होणार हा खरा महत्त्वाचा मुद्दा. स्वबळ तत्त्वच  महत्त्वाचे! मुख्यमंत्री कोणाचा? अर्थात २०१४ सालातल्या जो मोठा भाऊ होता त्याचाच मुख्यमंत्री! कारण ह्याही वेळा तोच मोठा भाऊ राहील ह्यात भाजपाला शंका नाही. उपमुख्यमंत्रीपद ? सहास्य चेहरा हेच त्याचे उत्तर! ( सहास्य चेह-यासाठी गुजरातेतील शहा, कपोळ आणि भुता ही स्वामीनारायण पंथातली मंडळी वाकबगार आहे. ) गृहखाते? आताच ठरवायची घाई का?  अशी

सेनाभाजपा युतीचे अध्वर्यु उध्दव  ठाकरे खाली वंचित आघाडीचे  प्रकाश आंबेडकर

प्रदेश  काँग्रेसचे   अध्यक्ष  बाळासाहेब  थोरात

ही नेमक्या मुद्द्यांपुरती नेमकी चर्चा सुरू आहे. सविस्तर चर्चा करण्याची मुळातच गरज नसल्याने भाजपाचे अमित शहा सेनेच्या उध्व ठाकररेंना भेटले की नाही किंवा का भेटले हा प्रश्नही गौणच. मुळात फाटलेली युती जोडण्याचे हे शिवणकाम आहे. किंवा रफू काम आहे असे म्हटले तरी चालेल!
तीसचाळीस वर्षांपासून देशाच्या लोकशाही राजकारणात युती, आघाडी वगैरे शब्द कसेही वापरले जात आहेत. २१ ऑक्टोबर २०१९ रोजी होणा-या विधानसभा निवडणुकीसाठीही हे शब्द वापरले जात आहेतच. केवळ रिवाज म्हणून! एकेकाळी निवडणुकीच्या राजकारणात ‘मैत्रीपूर्ण लढत’ असा एक गुळगुळीत शब्दप्रयोग रूढ झाला होता. त्यानंतर जनता पार्टीचा प्रयोग झाला. हाही प्रयोग दीर्घ काळ चालला नाही. त्यानंतर ‘बाहेरून पाठिंबा’ असे ‘हतबल पर्व’ इंदिरा गांधींनी सुरू केले. राजीव गांधींनीही ते पुढे सुरू ठेवले. त्यांनतर दोन डझनापेक्षा अधिक पक्षांची मोट बांधून भाजपाने लोकशाहीवादी आघाडी सुरू केली. राष्ट्रवादी लोकशाही आघाडीच्या विरोधात काँग्रेसने संयुक्त पुरोगामी आघाडी स्थापन केली. हे आघाडी पर्व राज्यांच्या राजकारणातही सुरू झाले. ते अजूनही सुरू आहे. ज्याच्यात हिंमत असेल त्याने स्वबळाचा प्रयत्न करावा. त्याला युतीआघाडीचा अडथळा नाही.
सेनाभाजपात जशी चर्चा सुरू आहे तशी काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस ह्यांच्यातही चर्चा सुरू आहे. युतीच्या चर्चेत मंत्रिपदाला प्राधान्य तर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी ह्यांच्या चर्चेत डावपेचांना प्राधान्य. सेनाभाजपा युतीतही डावपेचला महत्त्व आहेच. पण ते काम स्थानिक पुढा-यांवर युतीतल्याच भागीदार पक्षाच्या एखाद्या उमेदवाराला पाडायचे असेल तर त्याला पाडण्यासाठी जे करावे लागले ते करायची मुभा दोन्ही पक्षांच्या उमेदवारांना आहे. मतदारांना आवाहन करण्यासाठी जाहीरनाम्यात कोणते मुद्दे आणायचे हाही प्रश्न आहे. परंतु तो गौण आहे. खरा महत्त्वाचा प्रश्न खर्चाचा आहे. निर्वाचन आयोगाने उमेदवारांसाठी  ठरवून दिलेली 28 लाखांची खर्च मर्यादा ठरवली आहे. ह्याचा अर्थ प्रत्यतक्षात कितीही खर्च केला तरी तो २८ लाखांच्या मर्यादेद बसवायचा!
मतदारसंघनिहाय उमेदवारी अर्ज भरून झाले की अधिकृत प्रचार सुरू होणार. प्रचार तसा २०१४ पासूनच सुरू झाला. तोच पुढे चालू राहणार आहे. राज्यपुरते बोलायचे तर भाजपाकडे खूपच मुद्दे आहेत. परळला आंबेडकर स्मारक, अरबी समुद्रात छत्रपती शिवाजीमहाराजांचे स्मारक, जलवाहतूक नागपूर औरंगाबाद समृध्दी महामार्ग, मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन, मुंबई प्राधिकरणाच्या अखत्यारीत  येणा-या सगळे भाग, ठाणे-कल्याण, पुणे नागपूर आणि नाशिक हे शहरी भाग ह्या सर्व भागात अत्याधुनिक मेट्रो वाहतूक प्रकल्प तर सुरूदेखील झाले. निदान रस्त्यांवर संरक्षक पत्रे लावण्यात आले आहेत.
शेतक-यांना कर्जमाफी देण्यात आली. किती शेतक-यांना कर्माफी मिळाली हा प्रश्न गैरलागू आहे. पात्रतेच्या निकषावर जे शेतक-यांना मिळायला हवी त्या सा-यांना कर्जमाफी मिळाली आहे. नुसतीच कर्जमाफी नाही तर त्यांच्या जमिनीचा पीक घेण्याची क्षमता वगैरेचाही दाखलाही शेतक-यांना मिळाला आहे. शेततळी तर किती सुरू झाली ह्याची गणना नाही. पुण्याची गणना कोण करी? आरक्षण तर सगळ्यांना देऊन झाले. आरक्षित तसेच अनारक्षित विद्यार्थ्यांसाठी वैद्यकीय महाविद्यालये देण्याची परवानगीही देण्यात आली. म्हणून तर यंदाची निवडणूक केवळ औपचारिकता असल्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस म्हणाले. मुख्यमंत्र्यांचा हा दावा तूर्त तरी विरोधकांना निरूत्त्तर करणारा आहे. धनत्रयोदशीला निकाल जाहीर होणार आहे. दिवाळी आणि निवडणुकीतील विजयाप्रीतर्थ्य फटाके उडवण्यास जनतेने सज्ज राहावे. प्रत्येक वेळी महाराष्ट्रात आलेले राज्य हे बळीचे राज्य होते. नवे ह्यावेळी नवे राज्य नेमके बलिप्रतिपदेला येणार असल्यान ते बळीचेच राज्या असेल!

रमेश झवर

करकपातीचा जुगाड

पैसा आणयचा कुठून?

मोदी सरकारच्या पहिल्या कार्यकाळात २०१६ साली ५०० आणि १००० रुपयांच्या नोटा रद्द करण्याची घोषणा केली होती. काळा पैसा बाहेर काढण्याच्या थोर उद्देशासाठी भारी नोटा चलनातून बाद करण्याचा निर्णय पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी घेतला होता. अर्थमंत्र्यांशीही त्यांनी विचारविनिमय केला नव्हता. फार विचार न करता केलेल्या साहसी कृतीला अल्पशिक्षित व्यापा-यांच्या भाषेत ‘जुगाड’ म्हणतात!  कंपन्यांचा आयकराचा दर २२ टक्के आणि नव्याने स्थापन होणा-या कंपन्यांना १५ टक्के करण्याचा निर्णय जाहीर करून मोदी सरकारने पुन्हा एकदा ‘जुगाड’ केला आहे. करकपातीमुळे सरकारला १.४५ लाख कोटी रुपयांच्या उत्पन्नावर पाणी सोडावे लागणार असा अंदाज आहे. कमी झालेला आयकर भरण्याचे व्यापा-यांनी ठरवले तर कदाचित उत्पन्नावर पाणी सोड़ण्याची वेळ सरकार येणार नाही. कसेही घडले तरी वित्तीय तूट ३.८ टक्क्यांपासून ४.१ टक्क्यांपर्यंत जाऊ शकते. मालाला मागणी नाही म्हणून उत्पादन ठप्प. उत्पादन ठप्प म्हणून कराचे उत्पन्न मिळण्याची मारामार असे हे त्रांगडे आहे!
प्राप्त परिस्थितीत करकपात करून कंपन्यांचा थोडाफार दुवा घेणेच योग्य ठरेल असे सरकारला वाटले असेल. न जाणो, करकपातीमुळे उत्पादन वाढून करभरणा वाढू शकेल ! उत्पन्न वाढण्याची ही शक्यता अजमावून पाहायला हरकत काय, असाही विचार सरकारने केला असावा. वित्तीय तूट कमीत कमी ठेवण्यात यश मिळाले तर ठीक, न मिळाले तरी ठीक. सरकारी खर्चात कपात, बाँड मार्केटमधून पैसा उभा करणे इत्यादि मार्ग उपलब्ध आहेतच. कर्ज वाढले तर वाढले! त्याची आताच फिकीर कशाला? दुपारी ४ वाजेपर्यंत ‘बोहोनी’ देखील होत नसेल तर अनेक व्यापारी कमी भावात आपला माल फुंकून टाकतात. भाव कमी केले की थोडाफार ‘विक्रा’ होतोच. जमा झालेल्या पैशातून दुस-या दिवशी थोडीफार देणी दुकानदाराला भागवता येतात. सरकारकडून करण्यात आलेली अचानक करकपातीची घोषणा आणि व्यापा-यांकडून जाता जाता करण्यात येणारी भावकपात ह्यात तत्त्वतः फारसा फरक नाही. अपवाद वगळता हा प्रकार निदान देशाच्या अर्य़व्यवस्थेच्या सरकारी व्यवस्थापनात न बसणारा. व्यापा-यांच्या भाषेत बोलायचे तर हा ‘जुगाड’च.
ह्या करकपातीमुळे गुंतवणूक वाढून चालना मिळेल असा सरकारचा हेतू स्तुत्यच. परंतु खरा प्रश्न आहे तो मालास उठाव नाही. कंपन्यांना करकपात बहाल केल्यामुळे मागणी वाढेल ह्याची काय खात्री? वैयक्तिक आयकरात कपात आणि जीएसटीत कराचा सर्वात उंच टप्पा २८ टक्क्यांवरून वरून १६-१८ टक्क्यांवर आणला तर मागणी वाढण्याची शक्यता अधिक. पेट्रोलोलियमवरील, विशेषतः डिझेलवरील कर कमी केला तर मध्यमवर्गियांकडून होणा-या खरेदीत वाढ होण्याची शक्यता असतेच.
गेली  ५-६ वर्षे नवभांडवलदार आणि नवगुंतवणूकदारांच्या सांगण्यावरून व्याजदर कमी करायला सरकारने बँकांना भाग पाडले. त्यामुळे बँकांबरोबर ठेवीदारांचीही कुचंबणा वाढली. एटीएम आणि नेटबँकिंग व्यवहारावर सेवाशुल्क आणि त्यावर जीएसटीविरचित सेवाकर उकळण्यास बँकांनी सुरूवात केली. दरम्यानच्या काळात मोदी-१ सरकारने कर वाढवण्याचा सपाटा लावला तो निराळाच. व्याजाचे दर कमी करा अशी मागणी उद्योजक करू शकतात. परंतु कर कमी करा  आशी मागणी मात्र व्यापारी आणि उद्योजक करू शकत नाहीत. तक्रार करू शकत नाही ह्याचा अर्थ त्यांच्याकडे अन्य पर्याय नसतो असा नाही. प्राप्त परिस्थितीत उत्पादन थांबवण्याचा पर्याय   उद्योगपती शोधून काढतात. ते कर भरणेही नको आणि कामगारांना पगार देणेही नको!
एक मात्र खरे आहे. करकपात करण्यासाठी सरकारला आयती सबब मिळाली. मागील सलग ५ तिमाहीपासून जीडीपी रोडावत चालला आहे. २०२०-२०२१ नंतर आंतरराष्ट्रीय व्यापारात तूट येण्याची शक्यताही आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीने व्यक्त केल्येच वृत्त आहे. अर्थव्यवस्थेला हे भलतेच ग्रहण लागत आहे. परंतु ग्रहणाचा मोक्षकाळ मात्र दृष्टीपथात नाही हे सरकारच्या लक्षात आले हे काय कमी आहे? तीन-चार वेळा वेगवेगळ्या सवलती जाहीर झाल्या. पण त्याचा फारसा उपयोग नाही हे बहुधा पंतप्रधान मोदी ह्यांच्या लक्षात आले असावे. म्हणून निर्मला सीतारामनना रीतसर पुढे करून कॉर्पोरेट कंपन्यांच्या आयकरात भरघोस कपात त्यांनी जाहीर करायला लावली!  त्या घोषणेमुळे नियोजित अर्थसंकल्प ह्या संकल्पनेचे मात्र मातेरे झाले!
रमेश झवर

भारत-पाक शीतयुध्द!

परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर

इकडे परराष्ट्रमंत्री जयशंकर. संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंग आणि गृहमंत्री अमित शहा ह्यांची वक्तव्ये आणि तिकडे गेल्या काही दिवसातली पाकिस्तानी पंतप्रधान इम्रान खान ह्यांची वक्तव्ये! भारत-पाकिस्तान ह्यांच्यातील तणाव दूर करण्याचा प्रयत्न करण्याची अमेरिकेचे अध्यक्ष ट्रंप ह्यांचे वक्तव्याने आंतरराष्ट्रीय राजकारणात नवी भर पडली आहे. हे सगळे भारतपाक ह्यांच्यात सुरू झालेल्या शीतयुध्दाचे द्योतक आहे.
भारत आणि पाकिस्तान ह्यांच्यात प्रत्यक्ष सीमेवर ४ वेळा युध्द झाली आहेत. १९४७ साली झआलेल्या पहिल्या युध्दात टोळीवाल्यांना संपूर्ण काश्मीर जिंकायचा होता. बराचसा मुलूख त्यांनी जिंकला तरी संपूर्ण काश्मीर त्यांना जिंकता आले नाही. १९६५ मध्ये पाकिस्तानने पुन्हा सीमाभागात अतिक्रमण करून भारताची छेड काढली होती. त्यवेळी आपल्या लष्कराने त्यांना सीमेवरच रोखले. रशिया आणि अमेरिकेच्या राजकीय मध्यस्थीमुळे युध्द थांबवावे लागले. १९७१ साली झालेल्या युध्दात पूर्व पाकिस्तान नकाशावरून पुसला गेला आणि बांगला देश जन्मास आला. त्यानंतर कारगिलमध्ये सैन्य घुसवून पाकिस्तानने पुन्हा एकदा आक्रमणाचा प्रयत्न केला. हाही प्रयत्न वाजपेयी सरकारने हाणून पाडला. ह्या चारी वेळेच्या अनुभवाने पाकिस्तानच्या असे लक्षात आले की सीमेवर प्रत्यक्ष लढून भारतीय लष्कराचा पराभव करता येणार नाही. त्यानंतर पाक लष्कराच्या हेरखात्याने भारतात अतिरेकी कारवाया सुरू केल्या. अतिरेकी कारवाया करत असतानाच्या काळातच भारत-पाक सीमा तंट्याचे आंतरराष्ट्रीयीकरण करण्याचा प्रयत्न पाकिस्ताने चालवला होता. पण नंतरच्या काळात भारत–अमेरिकेचे मैत्रीचे पर्व सुरू झाले. त्यमुळे भारताविरूध्दचा  पाकिस्तानचा प्रचार थंडावला.
पाकिस्तानी घुसखोरांना सर्जिकल स्ट्राईक करून लष्कारने पाकिस्तानचा पुरता बंदोबस्त केला. परंतु निवडणुकीच्या राजकारणात सर्जिकल स्ट्राईक झाकोळले गेले. घटनेचे कलम ३७० मधील काश्रविषयक तरतूद रद्द करून काश्मीरचा स्वतंत्र दर्जा मोदी सरकारने पहिल्या शंभर दिवसातच काढून घेतला. त्यामुळे भारत-पाक हयांच्यात शाबिदक चकमकी ढडू लागल्या. काश्मीरचा खास दर्जा काढून घेण्यासंबंधीच्या तांत्रिक प्रक्रियेला सरकारने फाटा दिला नाही हे खरे असले तरी एवढा मोठा निर्णय सरकारने ‘सर्वेषाम विरोधेन’ घेतला नाही हे खरे आहे. प्रचंड बहुमताच्या जोरावर एखादा महत्त्वाचा निर्णय घेण्याचा सरकारला अधिकार आहे ह्या एकाच मुद्द्यावर मोदी सरकारची सगळी भीस्त आहे. केली. अजूनही जम्मूकाश्मरमध्ये सरकारच्या नजरकैदेत असून त्यांना भएटू देण्यास काँग्रेस नेत्यांना मज्जाव करण्यात आला.
योग्य वेळ येताच जम्मू-काश्मीरमध्ये विधानसभा निर्माण करण्यात येणार असल्याचे आश्वासन सरकारने दिले. अजून तरी त्या दृष्टीने सरकारने कोणतीच हालचाल केली नाही. करण्यासारखी परिस्थितीही नाही. तरीही राजनाथसिंगांनी आता पाकव्याप्त काश्मीर मुक्त करण्याखेरीज अन्य विषयावर पाकिस्तानशी चर्चा नाही असे जाहीर करून टाकले. कलम ३७० रद्द करणे आणि तेथे नवी राजकीय व्यवस्था निर्माण करणे ही बाब भारताच्या अतंर्गत अधिकारातील आहे हे सांगणे वेगळे आणि पाकव्याप्त काश्मीर भारताच्या कबजात आणणे अशी जाहीर करणे वेगळे. परराष्ट्रमंत्री एस. त्यापाठोपाठ राजनाथसिंगाना दुजोरा देणारे वक्तव्य जयशंकर ह्यांनी केले. पाकव्याप्त काश्मीरवर आमचाच कबजा राहील हे परराष्ट्मंत्री एस जयशंकर ह्यांचे वक्तव्य दक्षिण आशियातील राजकारणाचा अजेंडा बदलणारे आहे. विशेष म्हणजे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी अमेरिकेच्या दौ-यासाठी प्रस्थान ठेवत असताना करण्यात आले!

अमेरिकेत ह्युस्टन येथे अमेरिकन भारतीयांचा ‘मोदी हाऊडी’ मेळावा आयोजित करण्यात आला असून त्या मेळाव्यास ५० हजार अमेरिकन भारतीय हजर राहणार आहेत. खुद्द अध्यक्ष ट्रंपही मुद्दाम हजेरी लावणार आहेत असे अमेरिकन प्रशासनाने जाहीर केले आहे. ह्यापूर्वी मोदींचे भाषण ऐकण्यासाठी अमेरिकेत दोन वेळा मेळावे आयोजित करण्यात आले होते. मात्र, त्या मेळाव्यांना तत्कालीन अमेरिकेचे अध्यक्ष बराक ओबामा ह्यांनी हजेरी लावली नव्हती. ट्रंप मेळाव्याला केवळ हजेरीच लावणार असे नव्हे तर भारत-पाकिस्तान ह्यांच्या संबंधात मध्यस्थी करण्याचीही त्यंची तयारी आहे. अमेरिकेचा भारताला संपर्ण पाठिंबा राहील की तो निव्वळ मर्यदित पाठिंबा राहीव हे मात्र स्पष्ट नाही. एक मात्र निश्चित म्हणता येईल की काश्मीरचा विशेष दर्जा काढून घेणे ही भारताची अंतर्गत बाब आहे ह्या भारताच्या भूमिकेला अमेरिकेचा पाठिंबा आहे. अमेरिकी परराष्ट्र खात्याच्या भूमिकेचा जागतिक व्यासपीठावर पुनरुच्चार करण्यास अमेरिका तूर्त तरी तयार आहे!
पाकव्याप्त काश्मीरवर भारताचा कबजा ही भूमिका भराताने जाहीर केल्याने आता भारताला माघार घेण्यास वाव नाही. महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे काही दिवसातच चेन्नई येथे चीनचे अध्यक्ष क्षी आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ह्यांची जाहीर भेट होणार आहे. ह्या भेटीत मात्र पाकव्याप्त काश्मीरवर भारताचा कबजा ह्या भारताच्या नव्या भूमिकेचा विषय काढण्यात येणार नाही. चीनदेखील हा विषय काढील असे वाटत नाही. काढणार तरी कसा? काश्मीरला लागून असलेला अक्साईचीन आणि अरूणाचल प्रदेश हे भारत-चीन ह्यांच्यातले संवेदनक्षम विषय आहेत. त्याखेरीज गेल्या काही वर्षात पाकिस्तान आणि चीनचे हितसंबंध निर्माण झाले आहेत. म्हणूनच जम्—काश्मीरचा खास दर्जा काढून घेण्याची कृती ही भारताची अंतर्गत बाब असूनही सुरक्षा मंडाळात अनौपचारिक चर्चा घडवून आणण्याच्या बाबतीत चीनने पुढाकार घेतला होता.
पाकव्याप्त काश्मीरवर कबजा कोणाचा हा प्रश्न आता जागतिक अजेंड्यावर भारतावर आणला तर खरा; पण हा प्रश्न दक्षिण आशियातील राजकारणाचा महत्त्वाचा प्रश्न होऊन बसणार आहे. त्या प्रश्नाचा निकाल सहजासहजी लागण्यासारखा नाही. एखाद्या भूप्रदेशाचे सार्वभौमत्व आणि भूगोल सहजासहजी बदलता येत नाही. जगाच्या इतिहासात  भूगोल आणि भौगोलिक सार्वभौमत्व बदलण्याची उदाहरणे नाहीत असे नाही. क्वचितच का होईना तशी उदाहरणे आहेतच. त्या उदाहरणांनी इतिहासही आपोआप बदलला आहे. पाकव्याप्त काश्मीरवर कबजा ही भारताची भूमिका दमदार खरी; पण तूर्त तरी भारतपाक ह्यांच्यात शीतयुध्द सुरू करण्याइतपतच दम ह्या भूमिकेत आहे.
रमेश झवर

स्तब्धतेचा हुंकार!

संपर्क तुटला म्हणून काय झाले?

चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाचा वेध घेण्यासाठी चंद्राच्या दिशेने झेपावलेले चांद्रयान-२ चंद्रापासून अवघ्या दोनसव्वादोन किलोमीटर अंतरावर पोहचले असतानाच चांद्रयानाचा संपर्क तुटला! संपर्क तुटल्यानंतर निर्माण झाल्याने इस्रोमधील अंतरराळ प्रक्षेपण केंद्रावर शास्त्रज्ञात काही काळ स्तब्धता पसरली. ही स्तब्धता आता संपणार नाही हेही स्पष्ट झाले. इस्रोचे प्रमुख त्याक्षणी काहीसे भावविवश झालेले असू शकतात. सुरूवातीची स्तब्धता संपेल असे शास्त्रज्ञांना क्षणभर वाटले असेल. त्यावेळची दोन तासांची स्तबधता खूप काही सांगून जाणारी ठरू शकते. चांद्रयान—मोहिमेची ९५ टक्के कामगिरी नष्ट झालेली नाही हा स्तब्धतेचा पहिला हुंकार! शास्त्रज्ञांच्या मुखातून तो व्यक्त झाला. कारण त्यावेळी घडले एवढेच होते की चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर विक्रम अलगद उतरणार होता तो उतरला की नाही हे कळेनासे झाले. विक्रम आणखी कुठे भरकटला तर नसेल? ते ह्या घडीला तरी ते कळू शकले नाही.
एकूण चांद्रयान-२ मोहिमेचा विचार करता ह्या अपघाती बदलामुळे विक्रमकडून अपेक्षित असलेली कामगिरी पार पडणार नाही इतकेच. मात्र चंद्राभोवती प्रदक्षिणा घालण्याचे आणि चंद्राचे शेकडो फोटो पाठवण्याचे काम मुख्य चांद्रयानाकडून वर्षभर सुरूच राहणार आहे! कदाचित् चंद्रभूमीवरच भरकटलेल्या स्थितीतली विक्रमची चंद्रभूमीवरील छायाचित्रे इस्रोला प्राप्त होण्याची शक्यताही आहे! विक्रम सुस्थितीत असण्यावर ते अवलंबून राहील. विक्रम छिन्नविछिन्न झाला की त्याचे काय झाले आहे हे कळण्यास मार्ग नाही. विक्रम जर थोडाफार सुस्थितीत असेल तर आवश्यक ती दुरूस्ती करण्याचा प्रयत्न केल्याशिवाय शास्त्रज्ञ स्वस्थ बसणार नाही हे निश्चित!
शास्त्रीय सत्य आणि मानवी मनाची तुलना करणे अशक्य आहे. नव्हे ती तशी करणे गल्लत ठरेल. ‘मन चिंती ते वैरी न चिंती’ असा मानवी स्वभाव आहे. त्याचा अनुभव शास्त्रज्ञांना आला असेल तर त्यात काही चुकले असेल असे नाही. शेवटी इस्रोचे हे सगळे शास्त्रज्ञ हे मानवाचे पुत्र आहेत! तरीही हे शास्त्रज्ञ आणि योगी ह्यांची तुलना तरण्याचा मोह रिकामटेकड्या लोकांना होणारच. योगसाधनेमुळे ‘समाधी’ प्राप्त होते. हाती घेतलेल्या संशोधन कार्यात चित्तवृत्तींचा न्यास करणे हीदेखील शास्त्रज्ञांची एक प्रकारची समाधीच आहे. संशोधनोत्तर कार्यसिध्दी हा शास्त्रज्ञांच्या समाधीचा अत्त्युच्च बिदू म्हणायला हरकत नाही. मोक्षप्राप्तीसाठी योगसाधना करणा-या योग्यांपेक्षा इस्रोमधील चांद्रमोहिमेच्या कामात अहोरात्र गुंतलेले शास्त्रज्ञ शास्त्रज्ञ काकणभर सरसच ठरतात. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावरील पृष्टभूमीवर पाणी आहे का, तेथल्या भूगर्भात खनिजे आहेत का, असली तर कोणती खनिजे आहेत इत्यादि प्रकारची माहिती मिळवण्यासाठी चांद्रयान मोहिम-२ आखण्यात आली. आखणीबरहुकूम ती राबवण्यात आली. ह्या मोहिमेत सहभागी झालेला इस्रोमधील प्रत्येक शास्त्रज्ञ-तंत्रज्ञ आपापल्या विषयात निष्णात आहे. चांद्रयान-२ मोहिम फत्ते करण्यासाठी सगळ्यांनी अहोरात्र परिश्रम केले. अजूनही करत आहेत.  त्यांच्या प्रयत्नात जराही कसूर राहिती नाही. राहणारही नाही.

अंतराळ संशोधन मोहिमांचा इतिहास तपासला तर जगभरातील अंतराळ संशोधन संस्थांना अनेकदा अपयश आल्याची उदाहरणेही आहेत. उपग्रहाततून अंतराळात जाणा-या काही अंतराळवीरांना तर त्यांचे जीवित वेचावे लागले आहे. तरीही अपयशाचा धसका घेऊन एकाही देशांनी अंतराळ संशोधन मोहिमा सोडून दिल्या नाही. भारतीय अंतराळ संशोधनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य आहे. अंतराळात उपग्रहाचे ओझे पाठलणा-या राकेट निर्मितीसाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञान आणि अण्वस्त्र प्रक्षेपणासाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञान हे एकाच प्रकारचे असते. हे दुहेरी तंत्रज्ञान वापरण्यासाठी आवश्य त्या उपकरणांचा पुरवठा भारताला होऊ नये म्हणून ते भारताला विकण्यावर अमेरिकेने स्वतः तर बंदी घातलीच, इतर अण्वस्त्रसज्ज देशांनाही घालायला लावली. ती बंदी मोडून रशियाने भारताला क्रायोजेनिक इंजिन दिले आणि ते तयार करण्याचे तंत्रज्ञानही हस्तांतरित केले. त्याचा भारतीय शास्त्रज्ञांनी पुरेपूर फायदा करून घेतला. म्हणूनच ऱॉकेट प्रक्षेपण तंत्रज्ञानात भारताची असामान्य प्रगती झाली; इतकेच नव्हे तर भाडे आकारून उपग्रह अंतराळात प्रक्षेपित करण्याचा व्यवसाय इस्रोने हाती घेतला आहे. अनेक देशांचे उपग्रह ह्या केंद्राने अंतराळात प्रक्षेपित करण्याचे काम पत्करले.
अंतराळ संसोधन क्षेत्रात प्रगती करण्याचे सारे श्रेय आपल्या शास्त्रज्ञांना दिले पाहिजे. चांद्रयान मोहिम-२ चे  प्रमुख शिवन् ह्यांनी मोहिम सुरू करण्यापूर्वी उडपीच्या कृष्णमंदिरात श्रीकृष्णाची यथासांग पूजा केली. ह्यापूर्वीही इस्रो प्रमुख राधाकृष्ण ह्यांनीदेखील तिरूपतीला व्यंकटेशाची पूजा केली होती. संशोधन मोहिमात यश मिळावे मिळावे यास्तव इस्रो प्रमुखांनी इष्ट देवतांची पूजा केली म्हणून त्यांच्यावर टीका होत आहे. देवाची पूजा केल्याने त्यांच्या शास्त्रीय मनोवृत्तीला बाधा येते असे मुळीच नाही. आपल्या इष्टदेवतेची पूजा करणे हा ज्याच्या त्याच्या व्यक्तीस्वातंत्र्याचा प्रश्न आहे. त्यांच्या ख-याखु-या श्रध्देवर टीका करण्याचा स्वयंघोषित पुरोगामी मंडळींना मुळीच अधिकार नाही.
अंतराळ संशोधन क्षेत्रात अलीकडे स्पर्धेचे युग संपुष्टात आले असून सहकार्याचे नवे पर्व सुरू झाले आहे. तेव्हा एखाद्या मोहिमेच्या यशापयशाचे निमित्त करून गत इतिहास उगाळण्यालाही अर्थ उरला नाही. अंतराळ संशोधनात एकमेकांना साह्य आणि सहकार्य करण्याचे पर्व सुरू झाले. आज अंतराळ संशोधनासाठी सारे देश एक झाले आहेत! अंतराळ क्षेत्रात काही प्रयोग संयुक्तरीत्या राबवण्यासही सुरूवात झाली आहे. अमेरिकेने तर चांद्रभूमीचवळ अंतराळ स्टेशन उभारण्याचा मनोदय जाहीर केला आहे. त्या अंतराळ स्टेशनावर वेगवेगळ्या प्रकारच्या सुविधा सेवा विकसित करण्यासाठी खासगी कंपन्यांकडून नासाने देकार मागावला आहे. त्यासाठी नासाचे अधिकारी स्वतः नॅस्डॅकची पायरी चढले. आपल्याकडेही अंतराळात उपग्रह सोडण्यासाठी स्वतंत्र कंपनी स्थापन करण्याच्या हालचाली सुरू झाल्या आहेत. अंतराळ संशोधनात मिळालेले यश कोण्या एका देशाचे नसून ते सबंध मानवजातीला मिळालेले यश आहे. ह्या नित्यनूतन वैज्ञानिक प्रगतीमुळे अंतराळ पर्यटनाचे नवे क्षेत्र लौकरच खुले झालेले दिसेल. अंतराळ पर्यटन क्षेत्र कुणा एका देशाची मक्तेदारी नाही. म्हणूनच चंद्र वा मंगळ प्रवासासाठी व्हिसाची गरज नाही. तसे जाहीर करण्याची संधी अमेरिकेने घेतली. चंद्रभूमीवर पाऊल ठेवण्यासाठी ‘सिक्युरिटी चेक’ नाही की ‘इमिग्रेशन स्टँप’ मारण्याची गरज नाही! चांद्रमोहिम-२ यशस्वी झाली की नाही ह्याची चर्चा करण्यापेक्षा ह्या क्षेत्रात काय काय सुरू आहे हे प्रत्येक भारतीयाने समजून घेणे उचित ठरेल.

रमेश झवर

कॅग तोफेचा गोळा

पुलवामा हल्ल्यानंतर हवाई दलाने केलेल्या सर्जिकल स्ट्राईक्सवरून उडालेला धूरळा विरतो न विरतो तोच देशातील दारूगोळा कारखान्यांकडून लष्कराला पुरवण्यात आलेल्या खराब दारूगोळ्यामुळे लष्कराकडील तोफा खराब होण्याचा धोका उद्भवला आहे. ह्या धोक्याचा इशारा कुणी विरोधी राजकीय नेत्यांनी मोदी सरकारला बदनाम करण्यासाठी दिला असता तर समजण्यासारखे होते. परंतु ही वस्तुस्थिती मात्र लष्करानेच संरक्षण मंत्र्यांच्या निदर्शनास आणली आहे. विशेष म्हणजे संसदेला सादर करण्यात आलेल्या कॅगच्या अहवालातही ह्या बाबीला दुजोरा दिला आहे. संरक्षण खात्यात निरनिराळ्या प्रकारच्या तोफा वापरल्या जातात. ह्य तोफांसाठी वेगवेगळ्या प्रकारचा दारूगोळा वापरला जातो. ह्या दारूगोऴ्याची तपासणी करण्यासाठी आर्डनन्स फॅक्टरींचे एक बोर्ड नेमण्यात आले असून देशातील 41 कारखान्यांत तयार होणा-या दारूगोळ्याची प्रत आर्डनन्स फॅक्टरी बोर्डाच्या अधिका-यांकडून तपासली जाते. त्यांच्या पाहणीत उत्कृष्ट ठरलेल्या कच्च्या पदार्थांचा वापर करून दारूगोळ्याचे उत्पादन केले जाते. मग दारूगोळ्यात गडबड कशी झाली? कुठे झाली? ह्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न केला असता असा तर्क करण्यात येत आहे की, एक तर दारूगोळ्याचे उत्पादन सदोष असू शकते किंवा तयार झालेला दारूगोळा लष्कराच्या वेगवेगळ्या आस्थापनात वाहून नेताना अथवा दारूगोळ्याचा साठा करताना गडबड झालेली असू शकते! ह्या बाबतीत खरेखोटेपणा तपासून पाहण्याची सोय नाही. ह्या बातम्या प्रसिध्द झाल्या आहेत त्याला आधारही लषकराने संरक्षण मंत्रालयाला लिहलेल्या पत्राचा आहे.  सर्वात गंभीर बाब म्हणजे गेल्या फेब्रुवारी महिन्यात 40 एमएम तोफांचेच्या सराव करताना एक अधिकारी आणि 4 सैनिक गंभीर जखमी झाले. परिणमी एल 70 हवाई तोफांचा सरावही हवाई दलास थांबवावा लागला.
कॅगच्या अहवालातील तपशील तर ह्याहून अधिक धक्कादायक आहे. 2015 च्या अहवालात म्हटले आहे की, दारूगोळा फॅक्टरीकडून लष्कराला होणा-या खराब दारूगोळ्याच्या पुरवठ्यास आर्डनन्स बोर्ड जबाबदार आहे. 20 दिवस चालणा-या युध्दाला पुरेल इतकताच दारूगोळा लष्कराकडे आहे. चीन आणि पाकिस्तान सीमेवर केव्हाही चकमकी उद्भवतात हे लक्षात घेता 40 दिवसांचा साठा लष्कराकडे नेहमीच तयार ठेवावा लागतो. अलीकडे डोकलाम सीमेवर चीनबरोबर कटकटी उद्भवल्या तेव्हा लष्कराला दारूगोळा वापरावा लागला होता. मुळातच दारूगोळा ठेवायचा कसा साठवून ठेवायचा ही समस्या लष्कराला भेडसावत असताना ह्या खराब दारूगोळ्याच्या त्या समस्येची भर पडावी ही चिंतेची बाबा आहे. खराब दारूगोळ्यांमुळे काही तोफाही खराब झाल्याचेही लष्कराचे म्हणणे आहे.
प्राप्त परिस्थितीत दारूगोळा आयात करण्याचे लष्कराचे 2009 पासून 2013 पर्यंतचे अनेक प्रस्ताव संरक्षण मंत्रालयातल्या लाल फितीत अडकले असून 2017 पर्यंत तरी त्यांना मंजुरी मिळाली नव्हती. ‘मेक इन इंडिया’ कार्यक्रमाखाली दारूगोळा तयार करून तो निर्यात करण्यची घोषणा पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ह्यांनी  2014 साली केली होती. त्यांची घोषणा योग्यच होती. परंतु त्यांची घोषणा नोकरशाहीच्या जंजाळात अडकली. त्यामुळे उत्पादन नाही आणि आयातही नाही अशी दुहेरी अडचण निर्माण झाली आहे. दारूगोळा आयात करून देशाकडे पुरेसा साठा ठेवण्यासाठी अर्थसंकल्पात तरतूद केल्याशिवाय सध्या तरी अन्य उपाय तज्ज्ञांना सुचलेला नाही. 2019 पासून लष्कराला दारूगोळ्याची कमतरता जाणवू लागणार असे लष्करी तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. संख्याबळाचा विचार करता जगात भारतीय लष्कराचा तिसरा क्रमांक लागतो. भारतीय लष्करात 13 लाख सैनिक आहेत. जागतिक शस्त्रखरेदीत भारताचा वाटा 13 टक्के आहे. भारताच्या संरक्षण उत्पादन क्षेत्राचे खासगीकरण करून संरक्षण उत्पादनासा चालना मिळाली तरच भारताला संरक्षण उत्पादन क्षेत्रातकडून निर्यात व्हावी हे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ह्यांचे धोरण स्तुत्य आहे. परंतु नुसतेच धोरण ठरवून चालत नाही. ते कसोशीने अमलात आणावेही लागते. दुर्दैवाने मोदी सरकार ह्या बाबतीत कमी पडले असे म्हणणे भाग आहे.

देशात सध्या लोकसभा निवडणुकीची धामधूम सुरू आहे. ह्या निवडणुकीत देशभक्ती, सर्जिकल स्ट्राईक, पाकधार्जिणी मनोवृत्ती इत्यादि विषयांवरून आरोपप्रत्यारोपांची राळ उडवण्यात सर्व पक्षांचे नेते निमग्न आहेत. दारूगोळ्यासारख्या गंभीर प्रश्नाकडे लक्ष द्यायला फुरसद कुणाला?  निवडणुकीचा अखेरचा टप्पा बाकी असून 23 मे रोजी जाहीर होणा-या निकालानंतरच जून महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात नवे सरकार सत्तेवर आलेले असेल. हे नवे सरकार देशभक्तांचे असो की पुरोगाम्यांचे असो, नव्या पंतप्रधानांच्या आणि संरक्षण मंत्र्यांच्या अंगावर कॅग अहवालाचा तोफेचा गोळा पडणारच!
रमेश झवर  

युध्दनौकेची सहल

आयएनएस विराट ह्या युध्दनौकेचा दिवंगत पंतप्रधान राजीव गांधी ह्यांनी टॅक्सीसारखा वापर केला हा पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ह्यांनी केलेला आरोप तद्दन खोटा असल्याचे भूतपूर्व व्हाईस अॅडमिरल रामदास ह्यांनी स्पष्टपणे सांगितले हे चांगले झाले. दिवंगत पंतप्रधान राजीव गांधींवर आरोप करताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना केवळ औचित्याचे भान राहिले नाही एवढेच नाही तर राज्य कसे चालते, कसे चालवायाचे असते हे तरी त्यांना माहित आहे की नाही ह्याबद्दल शंका वाटते. संरक्षण मंत्रालायाचे उच्च अधिकारी, संरक्षण मंत्री, पंतप्रधान संरक्षण उत्पादनमंत्री आणि ज्येष्ठ पत्रकार इत्यादींना संरक्षण दल प्रत्यक्ष कशा प्रकारे काम करते ह्याचे प्रात्यक्षिक दाखवण्यासाठी मुद्दाम पाचारण केले जाते.
ही प्रथा केवळ भारतातच आहे असे नाही. देशाच्या प्रमुखांना सपत्नीक निमंत्रण देण्याचा शिष्टाचार जगभरातल्या लष्करात आणि नौदलात पाळला जातो. अगदी पोपसुध्दा काही शिष्टाचार पाळतात. ते जेव्हा खास विमानाने जागतिक दौ-यावर निघतात तेव्हा विमानात त्यांच्यासमवेत व्हॅटिकनचे ( व्हॅटिकन हे रोमन कॅथालिकांच्या राष्ट्राची राजधानी आहेत. ) उच्च पदाधिकारी तर असतातच शिवाय पत्रकारही असतात. पोपना प्रतिप्रश्न विचारण्याचे धाडसही अनेक पत्रकार ह्या दौ-यात करतात. पोपही त्यांच्या प्रश्नांना सुचेल तशी उत्तरे देतात. ज्यावेळी देण्यासारखे उत्तर नसते तेव्हा सूचक मौन पाळतात. अनेकांच्या माहितीसाठी सांगतो, ह्याही विमानात पत्रकारांसाठी मद्याची रेलचेल असते!
लोकांना जास्तीत जास्त माहिती कशी देता येईल ह्यादृष्टीने नेत्यांकडून सातत्याने प्रयत्न केला जातो. 70 वर्षांपूर्वी नवभारतानेही असाच जोरकस प्रयत्न केला होता. सन्माननीय अपवाद वगळता भाजपासकट अनेक विरोधी पक्षांच्या नेत्यांना राज्य कसे चालवायचे ह्याचे खरोखरच ज्ञान नाही. भान तर मुळीच नाही. उच्चपदावर असलेल्या नेत्यांची ही स्थिती तर सामान्य कार्यकर्त्याची काय स्थिती असेल ह्याची कल्पना केलेली बरी. सामान्य कार्यकर्ते तर बोलूनचालून सामान्य! त्यांची बुध्दी किती बेतासबात असते ह्याचा अनुभव मी अनेकवेळा घेतला आहे. त्यातले दोन निवडक अनुभव देण्यासाठी ह्या लेखाचा प्रपंच.
पंतप्रधानांच्या दौ-यात सामील होण्याची संधी मिळण्यापूर्वी नौदलाच्या असाईनमेंट करण्याची संधी मला अनेकदा मिळाली. ह्या असाईनमेंट करताना वायझॅग येथे मला ‘आयएनएस शलभ’वर दोन रात्र मुक्काम करण्याची संधी मिळाली. शलब ही लॅडिंग टँक शिप वर्गातली युध्दनौका असून ते कुठल्याही किना-याला लावून त्या किना-यालगतच्या प्रदेशात सैन्याची आख्खी तुकडी घुसवता येते. पाहुण्यांसाठी असलेल्या अतिथीगृहांत जागा नसल्यामुळे शलभवरील एका लेफ्टनंच्या खोलीत माझी सोय करण्यात आली होती. वातानुकूलित केबिनमध्ये झोपण्याची सवय नसल्यामुळे मला रात्रभर झोप आली नाही. तरीही शिस्त म्हणून मी बेडवर पडून राहिलो. सकाळी सहा वाजता नौसैनिकांची कवायत होती. ती पाहावी म्हणून मी तयार झालो. लेफ्टनंटला विनंती करताचा त्याने त्याची स्वतःची हाफ पँट मला दिली. टीशर्ट माझ्याकडे होताच. परेडच्या डेकवर मी हजर झालो. माझ्या उपस्थितीमुळे आनंद झाल्याचे कॅप्टनच्या आणि नौसैनिकांच्या चेह-यावर दिसत होते.
ह्या कार्यक्रमाला हजेरी लावण्याचे दिवसभराच्या कार्यक्रमाच्या शेड्युलमध्ये नव्हते. तरीही मी कवायतीला उपस्थित राहिलो ह्याचा कॅप्टनला खूप आनंत झाला. ‘तुम्ही अडमिरलचे पाहुणे! माझ्यासारख्या कनिष्ट अधिका-याच्या वाट्याला तुम्ही कसे येणार?’ ह्या वाक्याने त्याने माझे डेकवर स्वागत केले. संध्याकाळी तर ह्या अधिका-याने मला चक्क वायझॅग शहरात नेऊन व्यक्तिशः त्याच्यातर्फे पार्टीही दिली. दुस-या दिवशी कमांड मेसमध्ये अडमिरल परेरा ह्यांची भेट झाली तेव्हा मी त्यांना प्रश्न विचारला, How come your boys involved in a riot with police?
माझ्या प्रश्नावर अडमिरल परेरा संतापले.
माझ्या प्रश्नाला काही दिसांपूर्वी वायझॅगमध्ये पोलिस आणि नौसैनिकांत झालेल्या दंगलीचा संदर्भ होता.
‘You thief! You are burgling my house and calling me thief? ‘ परेरा
‘No Sir! I simply want to know who was at fault. I just referred the allegations made in local newspapers. मी
माझा मुद्दा त्यांच्या ध्यानात येताच दुस-या क्षणी ते शांत झाले. पहिल्यांदा कुणी कुरापत काढली ह्याची अधिकृत माहिती त्यंनी मला दिली. संभाषण चालू असताना हातात असलेला बीयरचा ग्लास तोंडालाही लावायला आम्हाला दोघांना अवसर मिळाला नाही. मुंबईला परत आल्यानंतर विमानतळावरूनटॅक्सी करून सरळ मी ऑफिसला गेलो. सविस्तर लेख लिहून दिला. आमच्या ऑफिसमध्ये काँग्रेस आणि भाजपाचे छुपे कार्यकर्ते होते. ‘मस्त दारूबिरू प्यायला मिळाली असेल नाही?’ हा चौकस प्रश्न त्यांनी मला विचारला. ह्या प्रश्नाला काय उत्तर देणार! त्यांना उत्तर न देण्याचे मी ठरवले.
दुसरा एक प्रसंग.
विद्याचरण शुक्ला संरक्षण उत्पादन मंत्री असताना ‘आयएनएस व्हेल’ ह्या पाणबुडीला भेट देण्याचा योग आला. व्हेलवर गेल्यानंतर पहिले काम काम होते आमचा पत्ता, टेलिफोन इत्यादि त्यांच्या वहीत नोंदवण्याचे! कशासाठी, असा प्रश्न विचारताच तो अधिकारी म्हणाला, In case if something goes wrong Navy should be able to inform your family members!
त्याचे उत्तर ऐकून माझ्या काळजाचा ठोका चुकलाच!

आयएनएल व्हेलवर पाणबुडी पाण्याखाली कशी जाते आणि ती वर कशी येते ह्याचे प्रायत्यक्षिक रत्नागिरीजवळच्या समुद्र किना-यावर अनुभवायला मिळाले. कॅप्टन आणंदच्या हातात सुकाणू होते. त्यांच्याशी बोलताच त्यांनी मोठ्या हौसेने मला बारीकसारिक माहिती दिली. सुकाणूच्या बाजूलाच सोनार इक्विपमेंट असते. सोनार म्हणजे साऊंड अँड नेव्हिगेशन राडार! राडारच्या स्क्रीनवर पाण्याखालच्या हालचाली टिपल्या जातात. त्यावरून कॅप्टनला शत्रूच्या हलचाली नुसत्या आवाजावरून कळतात. दुसरे म्हणजे पाणबुडी जेव्हा समुद्राच्या पृष्टभागावरून पाण्याखाली जाते तेव्हा बॅटरीची उर्जा फक्त पाण्याखाली नेण्यासाठीच वापरली जाते. अन्य स्वीच बंद करून उर्जा थांबवली जाते. भयंकर उकाडा सुरू होतो. मासळी पाण्यात सूर मारते तशी पाणबुडी तळाकडे झेप घेते. वर येताना ह्या क्रियेच्या बरोबर उलट क्रिया होते. वेगवेगळे खटके दाबून ही काही मिनटांची प्रक्रिया पाणबुडीवरील निष्णात अधिकारी अतिशय सफाईने पार पाडतात. हे दृश्य बघण्यासारखे होते. आण्विक पाणबुडी आणि स्टोअर्ड बॅटरीवर चालणारी पाणबुडी ह्यात काय फरक असेल तर तो हाच की आण्विक पाणबुडीवरची उर्जा कधीच संपत नाही. पारंपरिक पाणबुडीवरील उर्जेकडे ती संपणार तर नाही ना इकडे लक्ष ठेवावे लागते. भारत-पाक युध्दात आपली पाणबुडी 21 दिवस पाण्याखाली राहिल्याचा रेकॉर्ड आहे! आणिवक पाणबुडी कितीही काळ पाण्याखाली राहिली तरी अमेरिकन नौसैनिकांच्या तुलनेने भारतीय नौसैनिकांची पाण्याखाली राहण्याची क्षमता कितीतरी अधिक आहे असे मला कॅप्टनने सांगितले. ह्या पाणबुडीची किंमत किती असा थेट प्रश्न विचारताच कॅप्टन आणंद हसून म्हणाले, ‘पैसा दिया किसने और लिया किसने!’ आपल्याला रशियाकडून मिळालेल्या 8 पाणबुड्या बार्टर सिस्टीमने मिळाल्या होत्या हे त्यांनी मोठ्या खुबीने सूचित केले.
व्हेलला भेट दिल्यानंतर ‘अजस्त्र जलचर’ ह्या शीर्षकाचा लेख मी रविवार लोकसत्तेत लिहला. व्हाईस अडमिरल मनोहर आवटींनी फोन करून माझ्या लेखाचे कौतुक केले. हीच मी माझ्या लेखाची पावती समजतो. मघाशी उल्लेख केलेल्या माझ्या ऑफिसमधील दोन मोठ्या राष्ट्रीय पक्षांच्या कार्यकर्त्यांनी अजस्त्र जलचर हा लेख वाचून पाहण्याचीही तसदी घेतली नाही हे मला खेदाने नमूद करावेसे वाटते. असो.
रमेश झवर